5 De Theegamelan (vanaf 8 jaar)

Dit heb je nodig:

- een stokje van hout of (hard) plastic.
Het stokje van een ijsje is geschikt, maar ook een oude pen of potlood. Of haal een oude wasknijper uit elkaar, dan heb je zelfs twee stokjes. Voorzichtig, het kan scherp zijn! Eéntje is genoeg voor één muzikant.
- vier glazen of kopjes van dezelfde soort.
Het is niet belangrijk dat ze allemaal hetzelfde zijn. Tik voorzichtig met het stokje tegen de rand. Niet te hard, anders gaat het stuk! Luister goed naar het geluid van elk kopje. Probeer verschillende plekken uit, boven op de rand, of in het midden, of... Hoor je de TOON? Probeer een paar keer. Gebruik je oren!

De theegamelan stemmen:

a - Hoe kun je de theegamelan stemmen:
Eén set theegamelan voor één speler bestaat uit vier kopjes en één stokje. Zet de kopjes op een rij naast elkaar. Vul nu de glazen met water. We geven elk glas een andere TOON. De toon kun je horen als je er tegen aan tikt. Als je meer water in een kopje giet, verandert de toon. Onthoud: hoe meer water in het kopje, hoe lager de toon. Belangrijk: experimenteer met elk kopje apart, elk kopje reageert anders!

Je hoort de tonen van de bonang, een echt gamelan instrument! Je hoort ze achter elkaar: de TOONLADDER. Het begint met de laagste toon en gaat omhoog, stapje voor stapje, en dan weer terug omlaag. Hoor je dat?

Net zoiets maak je nu met je theegamelan. Alle kopjes moeten een andere toon geven als je erop tikt. Er mogen geen twee kopjes hetzelfde klinken! Bepaal met de hoeveelheid water de toonhoogte van elk kopje. Nogmaals: hoe meer water in het kopje, hoe lager de toon. Ga af op wat je hoort en niet op hoeveel water je in het kopje giet! Want: sommige kopjes reageren anders dan andere! Stem vier mooie tonen, je mag ze zelf bepalen. Let op: het hoeven dus niet dezelfde tonen te zijn als de bonang!

c - Je hebt nu vier kopjes gestemd!
Zet de kopjes op volgorde van laag naar hoog: helemaal links de laagste toon, rechts de hoogste toon. De meest linkse toon noemen we 1, de tweede noemen we toon 2, de derde 3 en de meest rechtse...?
Met de vier tonen kun je meespelen met het liedje! Neem lesbrief 5 blad 2 erbij met één couplet en de tonen. Let op: de stippen zijn rusten, hier moet je per stip één tel wachten. Je speelt nu op je eigen theegamelan!

Bonus: alleen als je een goed, muzikaal gehoor hebt, kun je proberen je theegamelan precies te stemmen op de tonen van de bonang. Dat is al een stuk moeilijker, en je moet een beetje geluk hebben. Want niet elk kopje past, je moet zoeken naar vier goede kopjes. Kwestie van uitproberen.

Ben je ook creatief? Maak dan mooie eigen tonen op je theegamelan, bij elke bonangtoon een andere. Of maak zelf een mooie toonladder, helemaal van jezelf. Maak ook ‘ns een eigen liedje!

Het eerste couplet in de tonen van de Theegamelan

Refrein:
Koppie Thee? 4 4 Ookee! 3 3
Koppie Thee? 2 2 Ookee! 1 1

Merk je dat regel 2, 3, 4 en 5 hetzelfde gaan?
In het refrein kun je ook zelf iets anders verzinnen. Gebruik je goede smaak!

Een beetje achtergrond informatie:
Op Java hebben de gamelantonen geen letter, zoals bij ons (denk maar aan de toonladder van c: c d e f g a b, of do re mi fa sol la ti), maar een cijfer. De toonladder die je hoort van de bonang wordt daar slendro genoemd. Slendro bestaat eigenlijk uit vijf tonen: 1 - 2 - 3 - 5 - 6. Als je verder (omhoog) gaat dan geef je de cijfertjes een stipje vlak erboven. De tonen in dit liedje zijn: 3 5 6 i. De i is hier een 1 met een stipje en niet de letter i!
In deze lesbrief hebben we ervoor gekozen om niet de Javaanse tonencijfers te gebruiken, maar we hebben ze vervangen voor 1 2 3 4. We vonden het anders te ingewikkeld. Als je later misschien ècht gamelan gaat leren spelen, dan moet je er wel aan geloven!
Je vraagt je vast af waarom er in slendro geen noot 4 is. Dat komt omdat er, naast slendro, nog meer toonladders zijn, en nog andere tonen. In de gamelan heb je nog de tonen 4 en 7. Een complete reeks is dus: 1 2 3 4 5 6 7. Maar: er zijn zo ontzettend veel liedjes die alleen 1 2 3 5 6 gebruiken, dat die reeks een eigen naam heeft. Dat is dus Slendro. ‘Koppie Thee?’ staat dus in slendro!

BONUS - Westerse noten - Voor kinderen die zelf een instrument bespelen

De tonen van het lied zijn: 1, 2, 3 en 4 (geluidsfragmenten 19 t/m 22).

Gamelantonen zijn iets anders dan de tonen die we hier gewend zijn van bijvoorbeeld de piano of de blokfluit. Je kunt ze ongeveer nabootsen met de volgende Westerse tonen (in volgorde van laag naar hoog): Fis -F# (toon 1), Gis -G# (toon 2), B (toon3) en cis -c# (toon 4).

Let op: dit is bij benadering, het klinkt niet precies hetzelfde als bij de bonang:

Speel je gitaar, viool, piano, blokfluit of een ander instrument?
Mooi, probeer de melodie maar op je eigen instrument. Als je het lied met akkoorden wilt begeleiden, of als je trommel of een ander percussie instrument bespeelt, speel dan niet op elke noot een akkoord of slag, maar alleen elke tweede noot.

refrein: koppie thee? c# c#      Ookee!      B B      Koppie Thee?      G# G#      Ookee!      F# F#

Je hoort de gitaar eerst een keer de eenvoudige akkoordbegeleiding spelen, daarna de wat moeilijkere. Probeer mee te spelen. Maar je kunt gerust zelf iets anders verzinnen. Gebruik je fantasie en je oren!